Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
Baner text

ONLINE FIRST

Artykuł przeglądowy

Lipa w lecznictwie ludowym

DOI: https://doi.org/10.24326/ah.2026.5751
Przesłane: 4 August 2026
Opublikowane: 30.09.2026

Abstrakt

Kwiatostan lipy należał do jednych z najczęściej wykorzystywanych surowców zielarskich w polskim lecznictwie ludowym, ale nie był jedynym surowcem pozyskiwanym z tej rośliny. Celem pracy było przedstawienie zróżnicowania wykorzystania surowców zielarskich pozyskiwanych z lipy w lecznictwie ludowym jako podstawy do dalszych badań w tym zakresie. W pracy przeanalizowano zastosowanie dwóch gatunków lipy występujących w Polsce: lipy drobnolistnej (Tilia cordata Mill.) i lipy szerokolistnej (Tilia platyphyllos Scop.) oraz mieszańców obu tych gatunków, ponieważ w europejskim lecznictwie ludowym często nie rozróżniano gatunków lipy. W tradycyjnej medycynie ludowej surowce lipy stosowano najczęściej w formie naparów, a w mniejszym stopniu wywarów, odwarów czy okładów. Najpowszechniej stosowano kwiatostan lipy, polecany głównie w chorobach dróg oddechowych, dolegliwościach układu pokarmowego oraz jako środek delikatnie relaksujący. W przypadku niektórych schorzeń, takich jak gruźlica, puchlina wodna, rany, oparzenia, obrzęki, wrzody i czyraki, preferowano inne surowce pozyskiwane z tej rośliny. W lecznictwie oficjalnym zalecany jest tylko kwiatostan lipy z podsadką, i to jedynie na kilka schorzeń. Zalecenia lecznictwa ludowego wskazują jednak na znacznie szersze możliwości wykorzystania różnych surowców zielarskich pozyskanych z lipy. Doświadczenia te nie powinny nam umykać, bo może cenne właściwości lecznicze kryją się nie tylko w kwiatostanach tej rośliny.

Bibliografia

  1. Agelet A., Vallès J., 2003. Studies on pharmaceutical ethnobotany in the region of Pallars (Pyrenees, Catalonia, Iberian Peninsula). Part II. New or very rare uses of previously known medicinal plants. J. Ethnopharmacol. 84, 211–227.
  2. Angielczyk M., 2011. Obrzędy i tradycje zielarskie regionu nadbużańskiego, wyd. 2. popr. i uzup. Stow. „Lokalna Grupa Działania - Tygiel Doliny Bugu”, Drohiczyn.
  3. Bańkowski C., Kuźniewski E., 1980. Ziołolecznictwo ludowe, wyd. 2. PWN, Warszawa.
  4. Biegański J., 1931. Nasze zioła i leczenie się niemi. Stow. Prac. Księgarskich Sp. z o.o., Warszawa.
  5. Bieńkowski T., 1993. Dawny symbolizm świata natury w refleksji historyka nauki. W: B. Kuźnicka (red.). Ziołoznawstwo w dawnej i współczesnej kulturze Rzeszowszczyzny. PAN Inst. Nauki Oświaty i Techniki, Prac. Historii Nauk o Leku, Warszawa, 13–23.
  6. Burszta J., 1967. Lecznictwo ludowe. W: J. Burszta (red), Kultura Ludowa Wielkopolski. Wyd. Poznańskie, Poznań, 393-436.
  7. Ceklarz K., 2018. Medycyna ludowa. W: K. Ceklarz, B. Rosiek (red.), Kultura ludowa Górali Żywieckich. Oficyna Wyd. „Wierchy”, COTG PTTK Kraków, 381–420.
  8. Chmielińska A., 1925. Księżacy (Łowiczanie), T. 9. Księgarnia Geograf. „Orbis”, Kraków.
  9. Cornara L., La Rocca A., Terrizzano L. i in., 2014. Ethnobotanical and phytomedical knowledge in the North-Western Ligurian Alps. J. Ethnopharmacol., 155(1), 463–484. https://doi.org/10.1016/j.jep.2014.05.046
  10. Czyż L.M., Tulik S. (red.) 2022. Zielarstwo na terenie Podkarpacia według prac Franciszka Kotuli. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, Rzeszów.
  11. Czyż L.M., Wysakowska B., 1993. Ziołolecznictwo regionu rzeszowskiego w badaniach Franciszka Kotuli. W: B. Kuźnicka (red.), Historia Leków Naturalnych. PAN Inst. Nauki Oświaty i Techniki. Prac. Historii Nauk o Leku, Warszawa, 83-118.
  12. Farmakopea Polska XII, 2020. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, Warszawa.
  13. Fedorowski M., 1888. Lud okolic Żarek Siewierza i Pilicy jego zwyczaje sposób życia obrzędy podania gusła zabobony pieśni zabawy przysłowia zagadki i właściwości mowy. T. 1. Skład główny w księgarni M. Arcta, Warszawa.
  14. Fedorowski M., 1897. Lud białoruski na Rusi Litewskiej: materyały do etnografii słowiańskiej zgromadzone w latach 1877-1891. T. 1 Nakładem Akademii Umiejętności, Kraków.
  15. Ferrier J., Šačiragić L., Chen E.C.H. i in., 2014. Ways the Lukomir Highlanders of Bosnia and Herzegovina treat diabetes. W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.), Ethnobotany and biocultural diversities in the Balkans. Springer, New York, 13–27. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_2
  16. Gawełek F., 1910. Przesądy zabobony środki lecznicze i wiara ludu w Radłowie w pow. Brzeskim. MAAE 11, 48–106.
  17. Gustawicz B., 1882. Podania przesądy gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody. Część druga. Rośliny. ZWAK 6, 201–317.
  18. Harańczyk E., 2016. Medycyna ludowa. W: U. Janicka-Krzywda (red.), Kultura ludowa Górali Babiogórskich. COTG PTTK, Kraków, 205-254.
  19. Hołda J., 2016. Demonologia. W: K. Ceklarz, M. Kroh (red.), Kultura ludowa Górali Sądeckich od Kamienicy Łącka i Jazowska. COTG PTTK, Kraków, 445-478.
  20. Janicka-Krzywda U., Ceklarz K., 2014. Czary góralskie: magia Podtatrza i Beskidów Zachodnich. Wyd. Tatrzańskiego Parku Narodowego, Zakopane, 87–112.
  21. Kaczan A., 2021. Lipa. W: Słownik stereotypów i symboli ludowych. Bartmiński J., Niebrzegowska-Bartmińska S., (red.). Wyd. UMCS Lublin, 267–297.
  22. Kantor J., 1907. Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna. MAAE 9, 17–229.
  23. Kluk K., 1804. Dykcyonarz Roślinny Tom III. W drukarni Xięży Piarów Warszawa.
  24. Kochanowski J., 1629. Fraszki Iana Kochanowskiego. W Drukarni Andrzeia Piotrkow.
  25. Köhler P., 1993. Nazewnictwo i użytkowanie roślin leczniczych na ziemiach polskich w XIX wieku na podstawie ankiety Józefa Rostafińskiego. W: B. Kuźnicka B. (red.), Z historii i etymologii polskich nazw roślin leczniczych. IHNOiT, Warszawa, 61–85.
  26. Kolberg O., 1964.a. Chełmskie. Cz. II (T. 34). LSW, Polskie Wyd. Muzyczne, Kraków.
  27. Kolberg O., 1964.b. Krakowskie. Cz. III (T. 7). LSW, Polskie Wyd. Muzyczne, Kraków.
  28. Kolberg O., 1982.a. W. Ks. Poznańskie. Cz. I (T. 9). PTL, Wrocław.
  29. Kolberg O., 1982.b. W. Ks. Poznańskie Cz. II (T. 10). PTL, Wrocław.
  30. Kozuharova E., 2013. Descriptive study of contemporary status of the traditional knowledge on medicinal plants in Bulgaria. Afr. J. Pharm. Pharmacol. 7(5), 185–198. https://doi.org/110.5897/AJPP12.871
  31. Krcek F., 1899. Podobieństwa. Z dziedziny lecznictwa ludowego. Lud 5, 179–180.
  32. Kujawska M., Łuczaj Ł., Sosnowska J. i in., 2016. Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych: słownik Adama Fischera. PTL, Wrocław.
  33. Kwieciński A., Nobis W., Nowakowski S., 1928. Medycyna ludowa. Orli Lot 9(9), 195–196.
  34. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J. i in. (red.) 2007. Fitoterapia i leki roślinne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa.
  35. Libera Z., Paluch A., 1993. Lasowiacki zielnik. Bibl. Publiczna Miasta i Gminy Kolbuszowa.
  36. Lumpert M., Kreft S., 2017. Folk use of medicinal plants in Karst and Gorjanci Slovenia. J. Ethnobiol. Ethnomed. 13(1), 16. https://doi.org/110.1186/s13002-017-0144-0
  37. Łęga W., 1960. Okolice Świecia. Materiały etnograficzne. Gdańskie Tow. Nauk., Gdańsk.
  38. Łuczaj Ł., 2008. Dziko rosnące rośliny jadalne w ankiecie Józefa Rostafińskiego z roku 1883. Wiad. Bot. 52(1/2), 39–50.
  39. Łuczaj Ł., 2011. Herbal bouquets blessed on assumption day in South-Eastern Poland: freelisting versus photographic inventory. Ethnobot. Rese. Appl. 9, 01–025.
  40. Magierowski L., 1896. Leki używane przez lud polski we wsi Wesołej w pow. Brzozowskim. Lud 2, 155–156.
  41. Milewska A., 1891. Poszukiwania. I. Medycyna ludowa. Wisła V(2), 419–424.
  42. Mitrović M., Pavlović P., 2014. An ethnobotanical and ethnomedicinal study on the use of wild medicinal plants in rural areas of Serbia. W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.), Ethnobotany and biocultural diversities in the Balkans. Springer, New York, 87–112. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_6
  43. Mustafa B., Hajdari A., 2014. Medical Ethnobotanical Studies in Kosovo. W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.), ethnobotany and biocultural diversities in the Balkans. Springer, New York, 113-133. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_7
  44. Mustafa B., Hajdari A., Krasniqi F. i in., 2012. Medical ethnobotany of the Albanian Alps in Kosovo. J. Ethnobiol. Ethnomed. 8, 6.
  45. Mustafa B., Hajdari A., Pieroni A. i in., 2015. A cross-cultural comparison of folk plant uses among Albanians Bosniaks Gorani and Turks living in south Kosovo. J. Ethnobiol. Ethnomed. 11(1), 39. https://doi.org/10.1186/s13002-015-0023-5
  46. Muszyński J., 1956. Vademecum fitoterapii, wyd. 2. Zarząd Przem. Zielarskiego, Warszawa.
  47. Nedelcheva A., Draganov S., 2014. Bulgarian medical ethnobotany: The power of plants in pragmatic and poetic frames. W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.), Ethnobotany and biocultural diversities in the Balkans. Springer New York, 45–65. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_4
  48. Niebrzegowska S., 2000. Przestrach od przestrachu: rośliny w ludowych przekazach ustnych. Wyd. UMCS Lublin.
  49. Nurzyńska-Wierdak R., 2016. Właściwości lecznicze i wykorzystanie w fitoterapii niektórych gatunków roślin drzewiastych. Drzewa liściaste półkuli północnej. Ann. Hortic. 26(2), 23–40.
  50. Okręglicka I., 2015. Medycyna ludowa. W: K. Ceklarz, J. Masłowiec (red.), Kultura ludowa Górali Kliszczackich. COTG PTTK Kraków, 285-312.
  51. Paluch A., 1984. Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej. Wyd. UW, Wrocław.
  52. Paluch A., 1989. „Zerwij ziele z dziewięciu miedz...”: ziołolecznictwo ludowe w Polsce w XIX i początku XX wieku. PTL, Wrocław.
  53. Paluch A. ,1991. Choroby - zioła – znachorzy. PG „Drukmasz”, Namysłów.
  54. Paluch A., 1995. Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób. Wyd. UW, Wrocław.
  55. Parczewska M., 1896. Poszukiwania. Lecznictwo ludowe. Środki lecznicze używane u ludu w okolicach Kalisza. Wisła 10, 342–344.
  56. Petrow A., 1878. Lud ziemi Dobrzyńskiej jego charakter mowa zwyczaje obrzędy pieśni przysłowia zagadki itp. ZWAK 2, 3–182.
  57. Piątkowska I., 1894. Poszukiwania. I. Lecznictwo Indowe w okolicach Sieradza. Wisła 8, 135–143.
  58. Pieroni A., Quave C.L., 2014. Wild food and medicinal plants used in the mountainous Albanian North Northeast and East: a comparison. W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.), Ethnobotany and Biocultural Diversities in the Balkans. Springer, New York, 183-194. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_10
  59. Pleszczyński A., 1892. Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne. Skład główny w księgarni M. Arcta, Warszawa.
  60. Półtorak Z., 1989. Lecznictwo ludowe rodzimej ludności Opolszczyzny. Instytut Śląski, Opole.
  61. Pranskuniene Z., Dauliute R., Pranskunas A. i in., 2018. Ethnopharmaceutical knowledge in Samogitia region of Lithuania: where old traditions overlap with modern medicine. J. Ethnobiol. Ethnomed. 14(1), 70. https://doi.org/110.1186/s13002-018-0268-x
  62. Redžić S.S., 2007. The ecological aspect of ethnobotany and ethnopharmacology of population in Bosnia and Herzegovina. Coll. Antropol. 31(3), 869–890.
  63. Rexhepi B., Mustafa B., Hajdari A. i in., 2013. Traditional medicinal plant knowledge among Albanians Macedonians and Gorani in the Sharr Mountains (Republic of Macedonia). Genet. Resour. Crop Evol. 60(7), 2055–2080. https://doi.org/110.1007/s10722-013-9974-3
  64. Rexhepi B., Mustafa B., Hajdari A. i in., 2014. Cross-cultural ethnobotany of the sharr mountains (Northwestern Macedonia). W: A. Pieroni, C.L. Quave (red.). Ethnobotany and biocultural diversities in the Balkans. Springer, New York, 2055–2080. https://doi.org/110.1007/978-1-4939-1492-0_5
  65. Rigat M., Bonet M.À., Garcia S. i in., 2007. Studies on pharmaceutical ethnobotany in the high river Ter valley (Pyrenees Catalonia Iberian Peninsula). J. Ethnopharmacol. 113(2), 267–277. https://doi.org/110.1016/j.jep.2007.06.004
  66. Robotycki C., Babik W., 2005. Układ gniazdowy terminów i słownik słów kluczowych wybranych kategorii kultury: medycyna ludowa. Wyd. UJ, Kraków.
  67. Šarić-Kundalić B., Dobeš C., Klatte-Asselmeyer V. i in., 2010. Ethnobotanical study on medicinal use of wild and cultivated plants in middle south and west Bosnia and Herzegovina. J. Ethnopharmacol. 131, 33–55. https://doi.org/110.1016/j.jep.2010.05.061
  68. Šarić-Kundalić B., Dobeš C., Klatte-Asselmeyer V. i in., 2011. Ethnobotanical survey of traditionally used plants in human therapy of east north and north-east Bosnia and Herzegovina. J. Ethnopharmacol. 133, 1051–1076. doi.org/110.1016/j.jep.2010.11.033
  69. Schnaider J., 1912. Z życia górali nadłomnickich (Dokończenie). Lud 13, 141–217.
  70. Seneta W., Dolatowski J., Zieliński J., 2021. Dendrologia, wyd. 5. PWN, Warszawa.
  71. Smoleńcówna K., 1890. Przyczynek do lecznictwa ludowego z Lubelskiego. Wisła 4, 880–883.
  72. Sõukand R., Pieroni A., 2016. The importance of a border: Medical veterinary and wild food ethnobotany of the Hutsuls living on the Romanian and Ukrainian sides of Bukovina. J. Ethnopharmacol. 185, 17–40. https://doi.org/110.1016/j.jep.2016.03.009
  73. Spittal S., 1938. Lecznictwo ludowe w Zaloźcach i okolicy. Rocz. Podolski 1, 62–225.
  74. Stryamets N., Elbakidze M., Ceuterick M. i in., 2015. From economic survival to recreation: contemporary uses of wild food and medicine in rural Sweden Ukraine and NW Russia. J. Ethnobiol. Ethnomed. 11(1), 53. https://doi.org/110.1186/s13002-015-0036-0
  75. Szychowska-Boebel B., 1972. Lecznictwo ludowe na Kujawach. Muz. Etnograf., Toruń.
  76. Talko-Hryncewicz J., 1893. Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi Południowej. Nakładem Akademii Umiejętności Kraków.
  77. Tylkowa D., 1989. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich: tradycja i współczesność. Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wyd. PAN, Wrocław.
  78. Udziela M., 1891. Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Skład główny w księgarni M. Arcta, Warszawa.
  79. Udziela M., 1905. Przyczynki do medycyny ludowej. Lud 12, 394–401.
  80. Udziela S., 1931. Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego. Lud 30, 36–75.
  81. Weryszko-Chmielewska E., Piotrowska-Weryszko K., Wolski T. i in., 2023. Variation in the concentration of Tilia spp. pollen in the aeroplankton of Lublin and Szczecin Poland. Plants 12(6), 1415. https://doi.org/110.3390/plants12061415
  82. Wicher R., 2015. Tradycyjne użytkowanie lasu. W: K. Ceklarz, J. Masłowiec (red.), Kultura ludowa Górali Kliszczackich. COTG PTTK Kraków, 99–118.
  83. Wierzchowski Z., 1890. Materyjały etnograficzne z powiatu Tarnobrzeskiego i Niskiego w Galicyi. ZWAK 14, 145–251.
  84. Witkoś S. ,1977. Bajdy i Moderówka. PWRiL, Poznań.
  85. Witowt, 1906. Leki ludowe ze wsi Płudy pow. radzyńskiego. Lud 12, 264–268.
  86. Wodecki H., 1893. Przyczynki do lecznictwa ludowego z Galicji Zachodniej z okolic Sokołowa i Kańczugi pod Rzeszowem. Wisła 7(1), 167–168.

Downloads

Download data is not yet available.

Podobne artykuły

1 2 > >> 

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.