Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki
Baner text

Nr ONLINE FIRST

Artykuły

Niecierpek gruczołowaty i drobnokwiatowy – synantropijne gatunki inwazyjne w krajobrazie

DOI: https://doi.org/10.24326/ah.2026.5644
Przesłane: 10 grudnia 2025
Opublikowane: 14.04.2026

Abstrakt

Jednym z najważniejszych czynników zagrażających bioróżnorodności są rośliny inwazyjne, wypierające roślinność rodzimą z krajobrazu. Takimi roślinami są niecierpek gruczołowaty (Impatiens glandulifera Royle) oraz niecierpek drobnokwiatowy (Impatiens parviflora DC.) należące do rodziny niecierpkowatych (Balsaminaceae). Niecierpki ze względu na swoje walory dekoracyjne zostały sprowadzone do Europy w 1839 r. i w niekontrolowany sposób stały się nieodłącznym elementem krajobrazu, również zurbanizowanego. Ekspansywność tych gatunków jest możliwa dzięki ich małym wymaganiom glebowym, a tym samym dużym zdolnościom przystosowawczym do różnych warunków siedliska. Jednak największym problemem jest łatwość rozmnażania niecierpków, mechanizmy wysiewu nasion i przenoszenie ich na duże odległości, co wiąże się również z utrudnionym ich zwalczaniem. Wypieranie roślinności rodzimej przez niecierpki stanowi duży problem w wielu krajach Europy. W praktyce stosowane są różne metody walki mechanicznej, chemicznej i biologicznej, jednak żadna nie jest stuprocentowo skuteczna.

Bibliografia

  1. Adamowski W., Bomanowska A., 2016. Niecierpek drobnokwiatowy Impatiens parviflora DC. W: A. Obidziński, E. Kołaczkowska, A. Otręba (red.). Metody zwalczania obcych gatunków roślin występujących na terenie Puszczy Kampinoskiej. BioDar, Izabelin–Kraków, 25‒31.
  2. Adamowski W., Keczyński A., 1998. Czynna ochrona zbiorowisk leśnych Białowieskiego Parku Narodowego przed wkroczeniem Impatiens parviflora. Parki Narod. Rez. Przyr. 17(1), 49–55.
  3. Ascard J., Hatcher P., Melander B. i in., 2000. Thermal weed control. W: M. Upadhyaya, R. Blackshaw (eds.), Non-chemical weed management. CAB International, Wallingford, 155–175. https://doi.org/10.1079/9781845932909.0155
  4. Bacigalová K., Elias P., Šrobarova A., 1998. Puccinia komarovii – a rust fungus on Impatiens parviflora in Slovakia. Biológia (Bratislava) 53(1), 7–14.
  5. Baležentienė L., 2018. Phytotoxicity and allelopathic impact of Impatiens glandulifera. Biologija 64 (2), 153‒159.
  6. Barabasz-Krasny B., Możdżeń K., Sołtys-Lelek A. i in., 2018. Biological traits of Impatiens parviflora DC. under different habitat conditions. Not. Bot. Horti Agrobot. Cluj-Napoca, 46 (1), 277‒285. https://doi.org/10.15835/nbha46110970
  7. Bąbelewski P., 2014. Synantropizacja wybranych gatunków drzew Ameryki Północnej rosnących we Wrocławiu. Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczego, Wrocław.
  8. Beerling D.J., Perrins J.M., 1993. Impatiens glandulifera Royle (Impatiens roylei Walp.). J. Ecol. 81, 367–382. https://doi.org/10.2307/2261507
  9. Biereżnoj-Bazille U., Werpachowski C., 2015. Inwazyjne gatunki roślin w ekosystemach Biebrzańskiego Parku Narodowego – pierwsze próby zwalczania. W: L. Krzysztofiak, A. Krzysztofiak (red.), Zwalczanie inwazyjnych gatunków roślin obcego pochodzenia – dobre i złe doświadczenia. Stowarzyszenie „Człowiek i Przyroda”, Krzywe, 11–25.
  10. Bomanowska A., Adamowski W., 2014. Niecierpek gruczołowaty Impatiens glandulifera Royle. W: A. Otręba, D. Michalska-Hejduk (red.). Inwazyjne gatunki roślin w Kampinoskim Parku Narodowym i jego sąsiedztwie. Kampinoski Park Narodowy, Izabelin, 16–24.
  11. Botond M., 2015. On the possibilities and international experience of invasive plant control. W: Á. Csiszár, M. Korda (red.), Practical experiences in invasive alien plant control. Rosalia Handbooks, Duna–Ipoly National Park Directorate, Budapest, 11–15.
  12. Burkhart K., Nentwig W., 2009. Control of Impatiens glandulifera (Balsaminaceae) by antagonists in its invaded range. Invasive Plant Sci. Manag. 1(4), 352–358. https://doi.org/10.1614/IPSM-08-090.1
  13. Buszko J., 2015. Możliwość zwalczania roślin inwazyjnych przez owady. W: L. Krzysztofiak, A. Krzysztofiak (red.). Inwazyjne gatunki obcego pochodzenia zagrożeniem dla rodzimej przyrody. Stowarzyszenie „Człowiek i Przyroda”, Krzywe, 143–151.
  14. Cawoy V., Jonard M., Mayer C. i in., 2012. Do abundance and proximity of the alien Impatiens glandulifera affect pollination and reproductive success of two sympatric co-flowering native species? J. Poll. Ecol. 10, 130‒139.
  15. Chittka L., Schürkens S., 2001. Successful invasion of a floral market. Nature 411(6838), 653. https://doi.org/10.1038/35079676
  16. Chmielewski W., Löffler J., Szwed W., 2018. Powierzchnie stałe do badań populacji niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora DC. w zbiorowiskach leśnych Wielkopolskiego Parku Narodowego, założenia ogólne i lokalizacja. Nauka Przyr. Technol. 12(4), 309–324. http://dx.doi.org/10.17306/J.NPT.00274
  17. Chmura D., Sierka E., 2006. Relation between invasive plant and species richness of forest floor vegetation: A study of Impatiens parviflora DC. Pol. J. Ecol. 54, 417–428.
  18. Clements D.R., Feenstra K.R., Jones K. i in., 2008. The biology of invasive alien plants in Canada. 9. Impatiens glandulifera Royle. Can. J. Plant Sci. 88(2), 403‒417. https://doi.org/10.4141/CJPS06040
  19. Coakley S., Petti C., 2021. Impacts of the invasive Impatiens glandulifera: lessons learned from one of Europe’s top invasive species. Biology 10(7), 619. https://doi.org/10.3390/biology10070619
  20. Csiszár Á., Korda M., 2015. Summary of invasive plant control experiments. W: Á. Csiszár, M. Korda (red.). Practical experiences in invasive alien plant control. Rosalia Handbooks, Duna–Ipoly National Park Directorate, Budapest, 203−235.
  21. Dahlquist R., Prather T., Stapleton J., 2007. Time and temperature requirements for weed seed thermal death. Weed Sci. 55, 619–625. https://doi.org/:10.1614/WS-04-178.1
  22. Dajdok Z., Krzysztofiak A., Krzysztofiak L. i in., 2007. Rośliny inwazyjne w Wigierskim Parku Narodowym. Stowarzyszenie „Człowiek i Przyroda”, Krzywe, Wigierski Park Narodowy, 8‒11.
  23. Danielewicz W., Maliński T., 2003. Alien tree and shrubs species in Poland regenerating by self-sowing. Rocz. Dendrol. 51, 205‒236.
  24. Deegan R.D., 2012. Finessing the fracture energy barrier in ballistic seed dispersal. Proc. Natl. Acad. Sci. 109, 5166–5169. https://doi.org/10.1073/pnas.1119737109
  25. Eliašová M. 2011. The phenological synchrony between alien aphid Impatientinum asiaticum Nevsky and its host – alien plant Impatiens parviflora DC. W: B. Šiška, M. Hauptvogl, M. Eliašová (red.), Bioclimate: Source and Limit of Social Development International Scientific Conference, 6th–9th September 2011,Topolčianky, Slovakia, 51.
  26. Gioria M., Hulme P.E., Richardson D.M. i in., 2023. Why are invasive plants successful? Ann. Rev. Plant Biol. 22(74), 635‒670. https://doi.org/10.1146/annurev-arplant-070522-071021
  27. Gniazdowska A., 2005. Oddziaływania allelopatyczne „nowa broń” roślin inwazyjnych. Kosmos 54(2‒3), 221‒226.
  28. Gruntman M., Pehl A.K., Joshi S. i in., 2014. Competitive dominance of the invasive plant Impatiens glandulifera: using competitive effect and response with a vigorous neighbour. Biol. Invasions 16(1), 141–151. https://doi.org/10.1007/s10530-013-0509-9
  29. Hansson D., Ascard J., 2002. Influence of developmental stage and time of assessment on hot water weed control. Weed Res. 42, 307–316 https://doi.org/10.1046/j.1365-3180.2002.00290.x
  30. Heather M., Love, Ch.A., Maggs T.E. i in., 2013. Genetic evidence for predominantly hydrochoric gene flow in the invasive riparian plant Impatiens glandulifera (Himalayan balsam). Ann. Bot. 112(9), 1743–1750. https://doi.org/10.1093/aob/mct227
  31. Helmisaari H., 2010. NOBANIS – invasive alien species fact sheet Impatiens glandulifera. Online Database of the North European and Baltic Network on Invasive Alien Species-NOBANIS. Verkregen op, 9 [dostęp: 01.12.2025].
  32. Hulme P.E., Bremner E.T., 2005. Ocena wpływu Impatiens glandulifera na siedliska nadbrzeżne: podział składników różnorodności po usunięciu gatunków: wpływ I. glandulifera o różnorodności nadbrzeżnej. J. Appl. Ecol. 43(1), 43–50. https://doi.org/10.1111/j.1365-2664.2005.01102.x
  33. Janczak B., Zieliński J., 2012. Wybrane aspekty biologii nasion inwazyjnego terofita Impatiens glandulifera Royle (Balsaminaceae). Stud. Mat. CEPL Rogowie 33(4), 226–233.
  34. Janssens S.B., Wilson S.Y, Yuan Y.M. i in., 2012. Total evidence approach using palynological characters to infer the complex evolutionary history of the Asian Impatiens (Balsaminaceae). Taxon. 61, 355–367. https://doi.org/10.1002/tax.612007
  35. Kasprzak H., Kolasińska A., Borkowski F. i in., 2020. Rośliny inwazyjne w parkach miejskich we Wrocławiu. W: A. Mlynarczyk (red.), Środowisko przyrodnicze jako obszar badań. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, 9–23.
  36. Kirpluk I., Bomanowska A., 2015. The occurrence of alien species in the settlement areas of the Kampinos National Park and its vicinity (Central Poland). Biodiv. Res. Conserv. 39, 79‒90.
  37. Kłębłowska A., Otręba A., Danyłow J., 2014. Rośliny i zwierzęta inwazyjne wokół nas. Wydawnictwo Kampinoski Park Narodowy.
  38. Kołaczkowska E., 2008. Inwazje obcych gatunków roślin – problem naukowy i praktyczny. Przegl. Geogr. 80(1), 55‒73.
  39. Kostrakiewicz-Gieralt K., 2015. The effect of habitat conditions on the abundance of populations and selected individual and floral traits of Impatiens glandulifera Royle. Biodiv. Res. Conserv. 37. 15‒22. https://doi.org/10.1515/biorc-2015-0002
  40. Kostuch J., Kostuch R., 2013. Rośliny inwazyjne. Wieś Doradztwo 1‒2(73-74), 21‒25.
  41. Krokaitė E., Janulionienė R., Jocienė L. i in., 2022. Relating invasibility and invasiveness: case study of Impatiens parviflora. Front. Ecol. Evol. 10, 845947. https://doi.org/10.3389/fevo.2022.845947
  42. Krzysztofiak L., Krzysztofiak A., 2015. Zwalczanie niecierpka gruczołowatego Impatiens glandulifera w Wigierskim Parku Narodowym i w jego bezpośredniej otulinie. W: L. Krzysztofiak, A. Krzysztofiak (red.), Zwalczanie inwazyjnych gatunków roślin obcego pochodzenia – dobre i złe doświadczenia. Stowarzyszenie „Człowiek i Przyroda”, Krzywe, 75‒88.
  43. Luo C., Huang W., Sun H. i in., 2021. Comparative chloroplast genome analysis of Impatiens species (Balsaminaceae) in the karst area of China: insights into genome evolution and phylogenomic implications. BMC Genomics 22, 571. https://doi.org/10.1186/s12864-021-07807-8
  44. Matthews J., Beringen R., Boer E. i in., 2015. Risks and management of non-native Impatiens species in the Netherlands. Netherlands Food and Consumer Product Safety Authority, Utrecht. https://doi.org/10.13140/RG.2.1.4328.6482
  45. Najberek K., Olejniczak P., Berent K. i in., 2020. Zdolność nasion do unoszenia się wraz z prądami wody przyczynia się do sukcesu inwazyjnego Impatiens balfourii i I. glandulifera. J. Plant Res. 33(5), 649–664. https://doi.org/10.1007/s10265-020-01212-0
  46. Najberek K., Solarz W., Wysoczański W. i in., 2023. Flowers of Impatiens glandulifera as hubs for both pollinators and pathogens. NeoBiota 87, 1–26. https://doi.org/10.3897/neobiota.87.102576
  47. Oliver B.W., Berge T.W., Solhaug K.A. i in., 2020. Hot water and cutting for control of Impatiens glandulifera. Invasive Plant Sci. Manag. 13, 84–93. https://doi.org/10.1017/inp.2020.7
  48. Orczewska A., Chmura D., 2002. Impatiens parviflora DC. – inwazyjny neofit w zbiorowiskach leśnych Płaskowyżu Głubczyckiego i Wyżyny Śląskiej. W: K. German, J. Balon (red.), Przemiany środowiska przyrodniczego Polski a jego funkcjonowanie. Wydawnictwo Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ Kraków.
  49. Patejuk K., Pusz W., Krzysztofiak L. i in., 2023. Niecierpnica żółtawa Siobla sturmii – nowy foliofag obcego, inwazyjnego niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora. Acta Sci. Pol. Silv. Colendar. Ratio Ind. Lignar. 22(3), 129–140. https://doi.org/10.17306/J.AFW.2023.3.2
  50. Pavone P., 2003. Balsaminaceae. Monaco nature encyklopedia. https://www.monaconatureencyclopedia.com/balsaminaceae/?lang=en [dostęp: 15.10.2025].
  51. Piskorz R., Klimko M., 2006. The effect of Puccinia komarovii Tranzsch. infection on characters of Impatiens parviflora DC. in Galio sylvatici-Carpinetum (R. Tx. 1937) Oberd. 1957 forest association. Acta Soc. Bot. Pol. 75(1), 51–60 https://doi.org/10.5586/asbp.2006.008
  52. Piskorz R., Klimko M. (2007). Współwystępowanie niecierpka drobnokwiatowego Impatiens parviflora DC. i wybranych roślin lasu dębowo-grabowego w Wielkopolskim Parku Narodowym. Sylwan 151 (2): 43-58.
  53. Pusz W., Patejuk K., Kaczmarek-Pieńczewska A. i in., 2020. Przyczynek do poznania zjawiska zgryzania niecierpka drobnokwiatowego (Impatiens parviflora DC.) przez jelenia europejskiego (Cervus elaphus L.) w Wigierskim Parku Narodowym. Acta Sci. Pol. Silv. Colendar. Ratio Ind. Lignar. 19(4), 217–224. http://dx.doi.org/10.17306/J.AFW.2020.4.23
  54. Rask A.M., Kristoffersen P., 2007. A review of non-chemical weed control on hard surfaces. Weed Res. 47, 370–380. https://doi.org/10.1111/j.1365-3180.2007.00579.x
  55. Richardson D.M., Pyšek P., Rejmánek M. i in., 2000. Naturalization and invasion of alien plants: concepts and definitions. Divers. Distrib., 6, 93–107.
  56. Rotherham I.D., 2000. Himalayan balsam ‒ the human touch. Exotic Invasive Species-should we be concerned. Proceedings of the Institute of Ecology and Environmental Management Conference, Birmingham, April. IEEM Winchester, 41‒50.
  57. Ruckli R., Hesse K., Glauser G. i in., 2014. Inhibitory potential of naphthoquinones leached from leaves and exuded from roots of the invasive plant Impatiens glandulifera. J. Chem. Ecol. 40(4), 371–378. https://doi.org/10.1007/s10886-014-0421-5
  58. Ruraż K., 2016. Sukces roślin inwazyjnych – przyczyny, mechanizmy, skutki. Zesz. Stud. Ruchu Nauk. UJK Kielcach, 125–134.
  59. Schmitz G., 1998. Alien plant-herbivore systems and their importance for predatory and parasitic arthropods: the example of Impatiens parviflora D.C. (Balsaminaceae) and Impatientinum asiaticum Nevsky (Hom.: Aphididae). W: U. Starfinger, K. Edwards, I. Kowarik i in. (red.), Plant invasions: ecological mechanisms and human responses. Backhuys Publishers, Leiden, 335–345.
  60. Schmitz G., 2001. Beurteilungen von Neophytenausbreitung aus zoologischer Sicht. Braunschw. Geobot. Arb. 8, 269–285.
  61. Schmitz G., 2005. Zur trophischen und zeitlich-räumlichen Einnischung zweier auf Impatiens (Balsaminaceae) lebender Geometridae (Lepidoptera): Xanthorhoe biriviata (Borkhausen, 1764) und Ecliptopera capitata (Herrich-Schäffer, 1839). Entomol. Z. Insektenbörse 115(5), 221–226.
  62. Schmitz G., 2007. Neue Nachweise von monophagen Herbivoren am neophyten Impatiens glandulifera: Siobla sturmi (Klug, 1817) (Hymenoptera: Tenthredinidae) und Xanthorhoe biriviata (Borkhausen, 1794) (Lepidoptera: Geometridae). Entomol. Z. Insektenbörse 117(2), 60–62.
  63. Starý P., Rakshani E., Tomanović Ž. i in., 2014. Aphid-parasitoid associations on the Impatiens plants in Central Europe (Hemiptera, Aphididae; Hymenoptera, Braconidae, Aphidiinae). J. Entomol. Res. Soc. 16, 33‒43.
  64. Sudnik-Wójcikowska B., 2023. Rośliny synantropijne. Flora Polski. Wydawnictwo Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa.
  65. Tanner R.A., Ellison C.A., Seier M.K. i in. 2014. Puccinia komarovii var. glanduliferae var. nov.: a fungal agent for the biological control of Himalayan balsam (Impatiens glandulifera). Eur. J. Plant Pathol. 141, 247–266. https://doi.org/10.1007/s10658-014-0539-x
  66. Tickner D.P, Gurnell A.M, Mountford J.O., 2001. Riparian plant invasions: hydrogeomorphological control and ecological impacts. Prog. Phys. Geogr. 25(1), 22‒52.
  67. Tokarska-Guzik B., Bzdęga K., Nowak T., Urbisz Al., Węgrzynek B., Dajdok Z., 2015. Propozycja listy roślin gatunków obcych, które mogą stanowić zagrożenie dla przyrody Polski i Unii Europejskiej. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
  68. Trepl L., 1984. Über Impatiens parviflora DC. als Agriophyt in Mitteleuropa. Ser. Dissertationes Botanicae 73. A.R. Gantner Verlag Kommanditgesellschaft, Varduz.
  69. Visakorpi K., Reshi Z.A., Grau O. i in. 2025. Wide climatic niche and adaptive phenology contribute to the spread of the invasive plant Himalayan balsam (Impatiens glandulifera Royle) in Europe. NeoBiota 101, 321–344. https://doi.org/10.3897/neobiota.101.153800
  70. Vrchotová N., Šerá B., Krejĉová J., 2011. Allelopathic activity of extracts from Impatiens species. Plant Soi. Environ. 57(2), 57–60. https://doi.org/10.17221/156/2010-PSE
  71. Wadsworth R.A., Collingham Y.C., Willis S.G. i in., 2000. Simulating the spread and management of alien riparian weeds: are they out of control. J. Appl. Ecol. 37, Suppl. 1, 28–38. https://doi.org/10.1046/j.1365-2664.2000.00551.x
  72. Wagner V., Věčěra M., Jiménez-Alfaro B. i in., 2021. Alien plant invasion hotspots and invasion debt in European woodlands. J. Veg. Sci. 32, e13014. https://doi.org/10.1111/jvs.13014
  73. Weber E., 2003. Invasive plants species of the world: a reference guide to environmental weeds. CABI Publishing, Wallingford.
  74. Woziwoda B., Suwara-Szmigielska S., 2012. Żółtlice, kolczurki, niecierpki i inne rośliny inwazyjne w Szadku. Biul. Szadkowski 12, 107‒125.
  75. Žafran M., Žiberna L., Martelanc M. i in., 2025. Impatiens glandulifera Royle: From ecological threat to biotechnological opportunity – a narrative review. Sci. Total Environ. 1008, 181044. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2025.181044

Downloads

Download data is not yet available.

Inne teksty tego samego autora